Kategorie DzieckoPsychologia i rozwój

Moje dziecko nie jest nieśmiałe, ale mimo to w szkole milczy. Czy to mutyzm wybiórczy?

Chociaż mówi się, że „mowa jest srebrem, a milczenie złotem”, to w niektórych przypadkach milczenie oznacza problemy. Ma to bowiem związek z zaburzeniem mowy, które dotyka coraz więcej dzieci. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że wszystko jest w porządku. Ewentualnie, że maluch jest trochę nieśmiały. Gdy jednak przyjrzymy się bliżej tej sprawie okaże się, że pomimo chęci i potrzeby komunikowania się z innymi, dziecko nie może wydobyć z siebie głosu. Zwłaszcza poza domem, gdy dochodzi do nieznanych mu i stresujących sytuacji. I nie wynika to z jego niechęci, opóźnionego rozwoju, czy nieznajomości języka. To może być tzw. mutyzm wybiórczy, czyli schorzenie oparte na odczuwaniu silnego, wręcz paraliżującego lęku, który uniemożliwia im mówienie.

mutyzm wybiórczy
Freepik.com

Czym jest mutyzm?

Mutyzm (łac. niemy, milczący) oznacza zaburzenie mowy, które polega na braku lub ograniczeniu wypowiadania się spontanicznego oraz udzielania odpowiedzi na pytania w sytuacjach społecznych przy jednoczesnym rozumieniu innych, a nawet werbalnym porozumiewaniu się na piśmie.

Oznacza to, że osoba dotknięta mutyzmem ma potrzebę komunikowania się i rozmawiania z innymi, ale nie jest w stanie logicznie się wysłowić.

Zaburzenie mowy może wystąpić zarówno u dzieci, jak i u osób dorosłych. Jednak najczęściej objawia się u kilkuletnich dziewczynek, co związane jest z rozpoczęciem przez nie edukacji w przedszkolu bądź szkole.

mutyzm wybiórczy
Freepik.com

Rodzaje mutyzmu

Rozróżnia się dwie grupy mutyzmu:
a) organiczny – kiedy przyczynami mutyzmu są:
– wady w zakresie budowy anatomicznej,
– uszkodzenia lub zaburzenia funkcjonowania aparatu mowy (krtani, podniebienia, języka, szczęk),
– bądź uszkodzenia/zaburzenia obszarów mózgu odpowiedzialnych za mowę;

b) funkcjonalny – mający podłoże psychiczne, związany z odczuwaniem przez dziecko bardzo silnego lęku i braku poczucia bezpieczeństwa.

Trzy typy mutyzmu funkcjonalnego:
1) całkowity,
2) sytuacyjny (okresowy),
3) wybiórczy (selektywny).

mutyzm wybiórczy
Freepik.com

Mutyzm całkowity

To zaburzenie, polegające na całkowitym braku mowy u dziecka – zarówno w domu, jak i poza nim, i bez względu na sytuację czy osobę, do której chciałoby się zwrócić.

Maluch może jedynie szeptać, wydobywać nieartykułowane dźwięki albo krzyczeć. Jednak rozumie innych i odpowiada na zadawane pytania poprzez mimikę bądź gesty, tj. kiwanie głową.

Mutyzm całkowity często związany jest z zaburzeniami przełykania oraz łaknienia.

Mutyzm sytuacyjny

Określany również mianem okresowego mutyzmu jest stanem przejściowym. Charakteryzuje się występowaniem ograniczenia lub braku mowy u dziecka w konkretnych sytuacjach (głównie stresowych, niekomfortowych, nowych).

Zaburzenie to, często związane jest z rozpoczęciem nauki w przedszkolu lub szkole. Dziecko podczas adaptacji porozumiewa się tylko za pomocą gestów i mimiki twarzy, ewentualnie udziela odpowiedzi na pytania w formie pisemnej.

Jednak, gdy stres zniknie, a maluch zaaklimatyzuje się w nowym miejscu, mutyzm mija, a dziecko znowu zaczyna komunikować się za pomocą mowy.

mutyzm wybiórczy
Freepik.com

Mutyzm wybiórczy

Występuje, gdy dziecko komunikuje się za pomocą mowy w sposób selektywny (stąd inna nazwa zaburzenia – mutyzm selektywny). Wybiera sytuacje i osoby, z którymi normalnie rozmawia, a także okoliczności i postacie, przy których zachowuje bezwzględne milczenie.

Może również unikać kontaktu wzrokowego, stać nieruchomo i nie okazywać żadnych emocji albo przeciwnie – może wybuchnąć płaczem, zachowywać się agresywnie bądź rzucić się do ucieczki.

Najczęściej dzieci dotknięte mutyzmem wybiórczym rozmawiają z członkami najbliższej rodziny, a przestają się werbalnie komunikować z „obcymi” osobami (szczególnie tymi z jego otoczenia w szkole czy przedszkolu).

Mutyzm selektywny nie tylko mocno zaburza zwykłe, codzienne funkcjonowanie dziecka, ale w pewnych sytuacjach może nawet stanowić zagrożenie dla jego zdrowia i bezpieczeństwa

Mogą bowiem pojawić się dodatkowe problemy, tj.:
– nie sygnalizowanie otoczeniu swoich potrzeb (głodu, pragnienia, zimna, przegrzania, bólu, złego samopoczucia),
– trudności ze spożywaniem posiłków,
– kłopoty z korzystaniem z toalety,
– nadwrażliwość na pewne bodźce sensoryczne,
– dolegliwości somatyczne (nudności, wymioty, bóle głowy, bóle brzucha, przyspieszony oddech),
– brak zaufania i chęci proszenia innych o pomoc, nawet w sytuacjach zagrożenia życia.

W praktyce najczęściej diagnozuje się mutyzm selektywny (wybiórczy), dlatego jemu chcę poświęcić najwięcej uwagi.

milczenie dziecka
Freepik.com

Mutyzm wybiórczy: przyczyny

Milczenie dziecka dotkniętego mutyzmem nie wynika z jego złej woli, nie jest tożsame z nieśmiałością, ani nie stanowi próby manipulowania otoczeniem. Nie ma też nic wspólnego z nieposłuszeństwem czy uporem, ponieważ dziecko nie jest w stanie nad tym zapanować.

Zaburzenie to jest skutkiem bardzo silnego lęku przed mówieniem. Wszelkie próby komunikacji werbalnej wywołują u dziecka paraliżujący stres, a przez zaciśnięte gardło nie może wydobyć z siebie głosu.

Trudno jednoznacznie określić przyczyny występowania mutyzmu wybiórczego. Przyjmuje się jednak, że powodem jest nadaktywna część mózgu odpowiedzialna za odczuwanie stresu w sytuacji tzw. ekspozycji społecznej.

Czynniki mające wpływ na wystąpienie mutyzmu wybiórczego

Czynniki predysponujące:

– zaburzenia językowe, zaburzenia komunikacji (np. jąkanie) lub całościowe zaburzenia rozwoju (np. autyzm),
– lękliwość, nadwrażliwość dziecka,
– nieśmiałość lub mutyzm występujący w rodzinie, bowiem zaburzenie może być uwarunkowane genetycznie (dziecko rodzi się z predyspozycjami do nadwrażliwości, bojaźliwości, lęku, a sytuacja stresowa, w której się znajduje, wyzwala te objawy),
– choroby psychiczne występujące w rodzinie, zwłaszcza zaburzenia lękowe.

Czynniki wywołujące:

– niewielka aktywność społeczna rodziny (brak możliwości przyzwyczajenia się do kontaktów z obcymi ludźmi),
– separacja od rodziców, utrata bliskiej osoby i inne negatywne doświadczenia dziecka (np. zgubienie się w sklepie, pozostawanie pod opieką obcej osoby),
– błędy wychowawcze (np. nadmiar zakazów),
– patologie rodzinne (tj. alkoholizm, przemoc domowa), które są przyczyną bolesnych przeżyć, a nawet traumy,
– częste przeprowadzki i migracja,
– nowe sytuacje, które mogą wywoływać stres (np. pójście do przedszkola, szkoły),
– świadomość niedoskonałości mowy,
– prześladowanie lub inne negatywne reakcje ze strony otoczenia.

Czynniki podtrzymujące:

– negatywne wzmacnianie mutyzmu przez zwiększoną uwagę i rozczulanie się nad dzieckiem,
– brak odpowiedniej terapii,
– pogodzenie się z mutyzmem dziecka, ignorowanie problemu,
– przekazywanie prawie każdej informacji niewerbalnie,
– izolacja geograficzna lub społeczna,
– rodzina należąca do mniejszości etnicznej bądź językowej (również rodzina dwujęzyczna i/lub pobyt w obcym kraju),
– negatywny model komunikacji w rodzinie.

milczenie dziecka
Freepik.com

Mutyzm wybiórczy: objawy

Charakterystycznym objawem mutyzmu wybiórczego u dziecka (bądź osoby dorosłej) jest gadatliwość oraz swobodna komunikacja werbalna w domu, przy jednoczesnym milczeniu bądź trudnościach w wypowiadaniu się w szkole, pracy lub w innych sytuacjach społecznych. Zwłaszcza, jeśli milczenie nie jest „chwilowe” związane np. z adaptacją, tylko trwa ponad miesiąc w określonym środowisku.

Dotyczy to dzieci, które nie są opóźnione w rozwoju i znają język, którym posługują się inni w ich otoczeniu. Zaburzenie mowy nie jest więc wynikiem niepełnosprawności intelektualnej. Mało tego, osoby cierpiące na mutyzm mogą odnosić wiele sukcesów tam, gdzie nie jest konieczna mowa werbalna.

Zaburzenie mowy jest często skutkiem odczuwania bardzo silnego lęku, z którego się nie wyrasta. Dlatego też, nie można go ignorować, lecz jak najszybciej rozpocząć terapię. Dzieci pozostawione bez pomocy są narażone na fobię społeczną, izolację i depresję.

Charakterystyczne symptomy występujące u dzieci z mutyzmem wybiórczym w stresowych sytuacjach:

– problem z nawiązaniem kontaktu wzrokowego,
– „kamienna twarz”, pozbawiona emocji i uśmiechu,
– trudno im powiedzieć „cześć”, „do widzenia” czy „dziękuję”, co pozornie może wydawać się brakim kultury,
– czują duży niepokój, gdy są zmuszane do mówienia,
– mogą ssać palce, obgryzać paznokcie, ciągle poprawiać włosy lub przegryzać rękaw bluzy,
– są nadwrażliwe na dotyk, zapach albo dźwięki z otoczenia,
– mają niskie poczucie własnej wartości,
– mogą wykazywać się perfekcjonizmem,
– każda zmiana (zwłaszcza niespodziewana) bardzo je stresuje,
– nie lubią być w centrum uwagi.

mutyzm wybiórczy
Freepik.com

Mutyzm wybiórczy: diagnostyka

Diagnoza mutyzmu powinna wynikać z wieloaspektowej analizy psychicznego i somatycznego funkcjonowania dziecka dokonanej przez logopedę, psychologa, neurologa, psychiatrę.

Wszystko po to, aby wykluczyć inne przyczyny milczenia, tj.:
– zaburzenia komunikacji (np. jąkanie się),
– całościowe zaburzenia rozwoju (autyzm),
– zaburzenia psychotyczne (schizofrenia),
– brak znajomości języka.

U większości dzieci mutyzm selektywny diagnozuje się pomiędzy trzecim a piątym rokiem życia. Istotne jest wdrożenie odpowiedniej terapii, bo w przeciwnym wypadku zaburzenia mowy utrwalą się i trudniej je będzie leczyć.

Mutyzm wybiórczy: leczenie

Mutyzm selektywny rozwija się stopniowo, więc im szybciej rozpocznie się terapię, tym większe szanse na przywrócenie dziecku umiejętności werbalnego komunikowania się z ludźmi w każdej społecznej sytuacji. Z kolei niewłaściwa diagnoza i zbyt późne podjęcie leczenia może skutkować utrwaleniem się zaburzeń mowy.

Dzieci zmagające się z mutyzmem wybiórczym potrzebują wsparcia logopedy oraz psychologa. W niektórych przypadkach konieczne jest również włączenie farmakoterapii.

Główne założenie terapii:

– trzeba zacząć ją jak najszybciej,

– powinna być dostosowana do aktualnych potrzeb i możliwości dziecka,

– dziecka nie wolno zmuszać do mówienia, lecz wspierać go w stopniowym rozwoju komunikacji,

– terapia powinna mieć charakter kompleksowy, obejmować nie tylko brak mowy, ale również pracę nad zaburzeniami lękowymi,

– trenowanie umiejętności społecznych oraz komunikacyjnych powinno odbywać się w oparciu o pozytywną relację dziecka z terapeutą,

– konieczne jest wzmacnianie u dziecka poczucia własnej wartości i pewności siebie w sytuacjach społecznych,

– istotna jest nauka relaksacji, radzenia sobie ze stresem i przeżywanym lękiem,

– niezbędne jest zaangażowanie do współpracy wszystkie środowiska, w jakich funkcjonuje dziecko (członkowie rodziny, nauczycielki, lekarze itp.).

mutyzm wybiórczy
Freepik.com

Zasady postępowania z dzieckiem cierpiącym na mutyzm wybiórczy

1. Nie pytaj dziecka, dlaczego nic nie mówi.

2. Nie zawstydzaj dziecka i zwracaj nadmiernej uwagi na jego milczenie.

3. Okaż zrozumienie i akceptację jego lęku przed mówieniem.

4. Zapewnij dziecko, że będziesz je wspierać w zakresie komunikacji z innymi.

5. Nie zmuszaj dziecka do mówienia i nie proś, by coś powtórzyło głośniej i wyraźniej.

6. Postaraj się unikać kontaktu wzrokowego.

7. Uprzedzaj dziecko o sytuacjach nowych, stresujących bądź trudnych, o których wiesz, że mogą nastąpić.

8. Ustal z dzieckiem sposoby zastępczej komunikacji niewerbalnej na wypadek zaistnienia wyjątkowo trudnych sytuacji.

9. Nie izoluj dziecka od jego rówieśników, lecz pomóż mu nawiązać z nimi relacje.

10. Nie ograniczaj kontaktów dziecka z nieznajomymi ludźmi, aby miał okazję poznawać nowe osoby i trenować zdolności komunikacyjne.

11. Jeśli dziecko się odezwie, nie bądź zdziwiona tylko spokojnie kontynuuj rozmowę.

12. Jeśli zwracasz się do dziecka, nie zadawaj otwartych pytać oraz nie oczekuj natychmiastowej odpowiedzi.

13. Nie karz dziecka za brak mowy ani nie okazuj przy nim frustracji tylko dlatego, że nie mówi.

Nawet najlepsza terapia nie przyniesie takich efektów, jak wsparcie rodziców. Miej to na uwadze i pomagaj swojemu dziecku. Stawiaj przez nim wyzwania, ale zawsze bądź obok i motywuj je do mówienia.

Pamiętaj! Dziecko cierpiące na mutyzm wybiórczy będzie łatwiej nawiązywało kontakt z jedną nieznajomą osobą niż z większą grupą.

milczenie dziecka
Freepik.com

Nie pozwól, aby Twoje dziecko stało się „niewidzialne” dla otoczenia i nie odbieraj mu możliwości wypowiadania się, nawet wtedy gdy trwa to znacznie dłużej niż u jego rówieśników

Źródło: mutyzm.org.pl | Fotografie: Freepik.com